Sędzia laik i ławnik przysięgły w Austrii: najważniejsze informacje

W Austrii w poważniejszych sprawach karnych nie decydują wyłącznie zawodowi sędziowie. W składzie sądu mogą uczestniczyć również obywatele pełniący funkcję sędziego laika (Laienrichter) – jako ławnicy (Schöffen) albo przysięgli (Geschworene). Ich wybór odbywa się losowo, a funkcja wiąże się z określonymi obowiązkami.

Co oznacza funkcja sędziego laika?

Austriacka konstytucja przewiduje udział społeczeństwa w sprawowaniu wymiaru sprawiedliwości. Dlatego w sprawach zagrożonych surową karą, na przykład dotyczących zabójstwa lub niektórych przestępstw politycznych, obok zawodowych sędziów zasiadają zwykli obywatele.

Sędziowie laicy są tak samo związani przepisami prawa jak sędziowie zawodowi. Mogą zadawać pytania oskarżonemu, świadkom i biegłym. Uczestniczą wyłącznie w rozprawie głównej (Hauptverhandlung), a nie w postępowaniu przygotowawczym. Przed sądem muszą złożyć przysięgę.

Nie jest wymagane doświadczenie prawnicze. Podczas rozprawy obecni są zawodowi sędziowie, którzy udzielają wyjaśnień i odpowiadają na pytania.

Ławnik czy przysięgły – jaka jest różnica?

W Austrii występują dwa rodzaje sędziów laików. Ich kompetencje i skład sądu różnią się od siebie.

• Schöffengericht (sąd z ławnikami): zazwyczaj jeden sędzia zawodowy i dwóch ławników; w niektórych poważnych sprawach dwóch sędziów zawodowych i dwóch ławników.
• Geschworenengericht (sąd przysięgłych): trzech sędziów zawodowych i ośmiu przysięgłych.

Ławnik – Schöffe

Ławnicy siedzą przy jednym stole z sędzią zawodowym i mają taki sam głos. Najpierw głosują nad kwestią winy, a następnie – jeśli jest to konieczne – nad karą. Ławnicy głosują w kolejności alfabetycznej, a po nich głosuje sędzia zawodowy. Wstrzymanie się od głosu nie jest możliwe.

Do skazania za winnego nie może dojść wbrew głosowi sędziego zawodowego. Jeżeli obaj ławnicy opowiedzą się za uniewinnieniem, a sędzia zawodowy za uznaniem winy, oskarżony zostaje uniewinniony. O karze ławnicy i sędzia zawodowy decydują wspólnie.

Przysięgły – Geschworener

Przysięgli siedzą osobno, na ławie przysięgłych (Geschworenenbank). Odpowiadają na przygotowane przez sędziów zawodowych pytania, na które można odpowiedzieć „tak” albo „nie”.

Jednomyślność nie jest wymagana. Odpowiedź zostaje przyjęta, jeżeli opowie się za nią co najmniej pięciu z ośmiu przysięgłych. Przy równej liczbie głosów obowiązuje stanowisko korzystniejsze dla oskarżonego. Orzeczenie przysięgłych (Wahrspruch) nie musi zawierać uzasadnienia. O wymiarze kary przysięgli decydują wspólnie z sędziami zawodowymi.

Kto może zostać sędzią laikiem?

Podstawowe warunki to:

• obywatelstwo austriackie,
• wiek od 25 do 65 lat na początku pierwszego roku pełnienia funkcji,
• główne miejsce zamieszkania (Hauptwohnsitz) w Austrii,
• znajomość niemieckiego na poziomie umożliwiającym śledzenie rozprawy.

Wykluczona jest osoba, która ze względu na stan zdrowia nie może wykonywać tego zadania, ma określoną karalność albo jest przeciwko niej prowadzone postępowanie dotyczące przestępstwa ściganego z urzędu, zagrożonego karą pozbawienia wolności powyżej sześciu miesięcy.

Niektóre zawody również wykluczają pełnienie tej funkcji. Dotyczy to między innymi sędziów, prokuratorów, notariuszy, adwokatów i ich aplikantów, duchownych i zakonników, członków parlamentu i rządu oraz pracowników Federalnego Ministerstwa Spraw Wewnętrznych i Federalnego Ministerstwa Sprawiedliwości, w tym policjantów. Inni urzędnicy publiczni mogą natomiast zostać sędziami laikami.

Jak przebiega wybór i wezwanie?

Osoby wybierane są losowo z rejestru wyborców (Wählerevidenz). Lista wylosowanych osób jest publikowana w urzędzie gminy albo w magistracie. Osoby, których dotyczy wybór, zawiadamia właściwy organ administracji powiatowej.

Na konkretną rozprawę sąd wzywa listem poleconym za potwierdzeniem odbioru (RSa-Brief).

Obowiązki i możliwe sankcje

Stawiennictwo jest obowiązkiem obywatelskim i funkcją honorową. Nieusprawiedliwiona nieobecność może skutkować:

• karą porządkową w wysokości do 1 000 euro,
• obowiązkiem pokrycia kosztów odwołanej lub nieprzeprowadzonej rozprawy.

Wyjątkiem jest udokumentowane, niemożliwe do przezwyciężenia zdarzenie, takie jak wypadek albo choroba. Sama praca lub zaplanowany czas pracy nie stanowią takiej przeszkody.

Treść narady i głosowania musi pozostać poufna. Nie wolno przekazywać jej osobom postronnym ani mediom. Naruszenie tajemnicy może mieć konsekwencje karne.

Jakie świadczenia przysługują?

Za pełnienie funkcji nie otrzymuje się wynagrodzenia. Zwrotowi podlegają jednak koszty podróży i pobytu oraz utracony zarobek związany z wykonywaniem obowiązków.

Pracownicy co do zasady zachowują prawo do dalszej wypłaty wynagrodzenia wobec pracodawcy, dlatego w ich przypadku utrata zarobku zazwyczaj nie powstaje.

Kiedy można złożyć wniosek o zwolnienie?

Wniosek o zwolnienie (Befreiungsantrag) można złożyć, gdy:

• pełnienie funkcji stanowiłoby nieproporcjonalne obciążenie osobiste lub ekonomiczne dla danej osoby albo innej osoby, na przykład z powodu choroby,
• poważnie zagrożony byłby interes publiczny,
• w ciągu ostatnich dwóch lat osoba już wykonywała obowiązki sędziego laika.

W zależności od momentu złożenia wniosku decyzję podejmuje organ administracji powiatowej, prezes sądu krajowego albo sędzia prowadzący postępowanie. Należy jak najszybciej skontaktować się z organem, który wysłał zawiadomienie lub wezwanie.

Jeżeli nie jest spełniony jeden z podstawowych warunków, na przykład wymagany wiek, należy złożyć sprzeciw (Einspruch), a nie wniosek o zwolnienie.

Najczęstsze pytania

Czy cudzoziemiec może zostać sędzią laikiem?

Nie. Funkcję może pełnić wyłącznie obywatel Austrii.

Czy obowiązki zawodowe usprawiedliwiają nieobecność?

Nie. Sama praca nie jest uznawana za niemożliwe do przezwyciężenia zdarzenie. Nieusprawiedliwiona nieobecność może prowadzić do nałożenia kary porządkowej.

Co zrobić, jeśli znam oskarżonego?

Pokrewieństwo, przyjaźń, rola pokrzywdzonego, świadka albo biegłego mogą wykluczać udział w sprawie. Należy niezwłocznie poinformować o tym prezesa sądu krajowego albo sędziego prowadzącego rozprawę.

Czy można odwołać się od decyzji przysięgłych dotyczącej winy?

Co do zasady nie. Wyrok można zakwestionować z powodu uchybień proceduralnych, wysokości kary albo roszczeń cywilnoprawnych.

Praktyczne kroki po otrzymaniu zawiadomienia

1. Sprawdź, czy spełniasz warunki dotyczące obywatelstwa, wieku, Hauptwohnsitz i znajomości niemieckiego.
2. Po otrzymaniu RSa-Brief zapisz termin rozprawy i zachowaj kopertę oraz dokumenty.
3. Jeśli istnieje przyczyna wykluczenia albo przeszkoda uzasadniająca zwolnienie, skontaktuj się natychmiast z organem wskazanym w zawiadomieniu.
4. W razie braku podstawowego warunku złóż Einspruch; w pozostałych uzasadnionych przypadkach złóż Befreiungsantrag.
5. Nie ignoruj wezwania. Do czasu otrzymania decyzji o zwolnieniu należy traktować obowiązek stawiennictwa jako aktualny.
6. Podczas postępowania zachowaj w tajemnicy treść narad i głosowania.

Informacje mają charakter ogólny i nie zastępują porady prawnej. W indywidualnej sprawie warto skonsultować się z adwokatem lub innym wykwalifikowanym specjalistą.

Źródło: oesterreich.gv.at