Dziedziczenie w Austrii: postępowanie spadkowe i spadek transgraniczny

Jeśli bliski zmarł w Austrii albo mieszkasz tutaj i posiadasz majątek w kilku państwach, warto znać podstawowe zasady austriackiego prawa spadkowego. Poniżej wyjaśniamy, kto dziedziczy, jak przebiega postępowanie oraz które państwo i prawo są właściwe w sprawach transgranicznych.

Najważniejsze informacje w skrócie

• Zgodnie z unijnym rozporządzeniem spadkowym decydujące znaczenie ma ostatnie miejsce zwykłego pobytu zmarłego, a nie jego obywatelstwo.
• W Austrii postępowanie spadkowe prowadzi notariusz jako sądowy komisarz (Gerichtskommissär).
• Zachowek (Pflichtteil) wynosi połowę udziału spadkowego wynikającego z ustawy i jest roszczeniem pieniężnym.
• W Austrii nie ma podatku od spadków ani darowizn, ale przy dziedziczeniu nieruchomości trzeba zapłacić podatek od nabycia nieruchomości (Grunderwerbsteuer).
• Na spadkobiercę przechodzą nie tylko aktywa, lecz także długi.

Jakie prawo obowiązuje przy spadku transgranicznym?

Od 17 sierpnia transgraniczne sprawy spadkowe reguluje unijne rozporządzenie spadkowe (Europäische Erbrechtsverordnung). Obowiązuje ono w państwach Unii Europejskiej z wyjątkiem Irlandii i Danii, a więc także w Austrii.

Najważniejsze jest ustalenie miejsca zwykłego pobytu (gewöhnlicher Aufenthalt) zmarłego w chwili śmierci. W uproszczeniu chodzi o państwo, w którym znajdowało się centrum jego życia rodzinnego i społecznego. Znaczenie ma również długość i regularność pobytu.

Jeżeli osoba mieszkająca w Austrii umrze w tym państwie, co do zasady właściwy będzie austriacki sąd i prawo austriackie. Właściwy organ może rozstrzygać o całym majątku ruchomym i nieruchomym, niezależnie od tego, gdzie znajduje się majątek. Nieruchomość położona za granicą nie wyłącza więc automatycznie zastosowania obcego prawa ani postępowania.

Wybór prawa w testamencie

W testamencie spadkodawca może wybrać prawo państwa, którego jest obywatelem w chwili wyboru prawa albo w chwili śmierci. Testament musi spełniać wymagania formalne. Jeżeli wybrano prawo państwa obywatelstwa, spadkobiercy mogą w określonych warunkach uzgodnić właściwość sądu tego państwa zamiast sądu państwa pobytu.

Rozporządzenie nie zmienia ważności wcześniej sporządzonych, ważnych testamentów. Przy międzynarodowych powiązaniach warto jednak sprawdzić, czy ich treść i forma nadal odpowiadają sytuacji spadkodawcy.

Kto dziedziczy bez testamentu?

Jeżeli nie ma testamentu, stosuje się dziedziczenie ustawowe (gesetzliche Erbfolge). Dziedziczą małżonek lub zarejestrowany partner oraz najbliżsi krewni. Krewni są podzieleni na cztery grupy (Parentel):

• Pierwsza grupa: dzieci i ich zstępni, czyli wnuki i prawnuki.
• Druga grupa: rodzice i ich zstępni, czyli rodzeństwo oraz siostrzeńcy i bratankowie.
• Trzecia grupa: dziadkowie i ich zstępni, czyli wujowie, ciotki i kuzyni.
• Czwarta grupa: pradziadkowie; ich zstępni już nie dziedziczą.

Dalsza grupa dziedziczy dopiero wtedy, gdy w poprzedniej nie ma żadnego spadkobiercy. Udział małżonka zależy od tego, którzy krewni dziedziczą razem z nim.

Małżonek lub zarejestrowany partner otrzymuje ponadto ustawowy zapis uprzywilejowany (gesetzliches Vorausvermächtnis). Obejmuje on rzeczy ruchome należące do wspólnego gospodarstwa domowego. Jeżeli mieszkanie należało do zmarłego, przysługuje mu także prawo pozostania w lokalu. Uprawnienie to dotyczy istniejącego małżeństwa lub zarejestrowanego partnerstwa.

Partner życiowy (Lebensgefährte) otrzymuje ustawowy zapis, jeżeli prowadził ze zmarłym wspólne gospodarstwo domowe przez co najmniej trzy lata. Prawo to wygasa rok po śmierci.

Ile wynosi zachowek?

Do zachowku (Pflichtteil) uprawnieni są zstępni oraz małżonek lub zarejestrowany partner. Zachowek nie dotyczy konkretnego przedmiotu, lecz jest roszczeniem pieniężnym wobec spadkobierców.

• Wysokość: połowa udziału spadkowego wynikającego z ustawy.
• Podstawa obliczenia: wartość netto spadku po odliczeniu długów i kosztów postępowania.
• Termin dochodzenia: po upływie roku od śmierci.
• Odroczenie (Stundung): sąd może odroczyć płatność na pięć lat, a w szczególnych przypadkach maksymalnie na dziesięć lat; odroczenie wiąże się z odsetkami w wysokości 4% rocznie.
• Przedawnienie: trzy lata od poznania istotnych faktów, jednak najpóźniej 30 lat.

Darowizny dokonane na rzecz osób trzecich w ciągu dwóch lat przed śmiercią mogą na żądanie osoby uprawnionej do zachowku zostać doliczone do spadku.

Jak przebiega postępowanie spadkowe w Austrii?

1. Urząd stanu cywilnego (Standesamt) przekazuje akt zgonu do sądu rejonowego (Bezirksgericht) właściwego dla ostatniego miejsca zamieszkania zmarłego.
2. Sąd wyznacza notariusza, który zaprasza krewnych na zebranie informacji o zgonie (Todesfallaufnahme). Nie wszyscy spadkobiercy muszą być obecni.
3. Notariusz sprawdza centralne rejestry testamentów.
4. Spadkobiercy składają oświadczenie o przyjęciu spadku (Erbantrittserklärung) w formie bezwarunkowej albo warunkowej. Przy oświadczeniu warunkowym odpowiedzialność za długi jest ograniczona do wartości spadku.
5. Postępowanie kończy się wydaniem postanowienia o przekazaniu spadku (Einantwortungsbeschluss), które wskazuje, kto i w jakiej części dziedziczy. Do wpisu w księdze wieczystej trzeba przedstawić postanowienie z klauzulą prawomocności.

Jeżeli aktywa spadku nie przekraczają 5 000 euro i nie jest potrzebny wpis w księdze wieczystej, rozprawa spadkowa nie jest przeprowadzana. Jeżeli majątek nie wystarcza na pokrycie długów, na przykład kosztów pogrzebu, sąd zwykle przekazuje go osobie, która pokryła koszty pogrzebu.

Spadku można zawsze odrzucić (Erbausschlagung). Notariusze nie mają ogólnych terminów na zakończenie czynności, ale muszą stosować się do poleceń sądu.

W jakiej formie można sporządzić testament?

• Testament własnoręczny (eigenhändige Verfügung): całą treść trzeba napisać odręcznie i podpisać na końcu; świadkowie nie są wymagani.
• Testament sporządzony przez inną osobę (fremdhändige Verfügung): może być napisany na komputerze, ale wymaga własnoręcznego podpisu, własnoręcznej klauzuli oraz podpisów trzech świadków.
• Ustny testament na wypadek nagłej potrzeby: jest możliwy wyłącznie przy bezpośrednim zagrożeniu życia, w obecności dwóch świadków, i pozostaje ważny tylko przez trzy miesiące od ustania zagrożenia.
• Umowa dziedziczenia (Erbvertrag): może zostać zawarta między małżonkami lub zarejestrowanymi partnerami w formie aktu notarialnego i może obejmować najwyżej trzy czwarte spadku.

Podatki i odpowiedzialność za długi

Czy w Austrii istnieje podatek od spadku?

Nie. W Austrii nie ma podatku od spadków ani podatku od darowizn. Przy dziedziczeniu nieruchomości należy jednak zapłacić podatek od nabycia nieruchomości (Grunderwerbsteuer). Unijne rozporządzenie spadkowe nie reguluje opodatkowania; w przypadku nieruchomości zasadniczo decyduje państwo, w którym nieruchomość jest położona.

Czy spadkobierca przejmuje długi?

Tak. Wraz ze złożeniem oświadczenia o przyjęciu spadku na spadkobiercę przechodzą także zobowiązania. Przy oświadczeniu warunkowym odpowiedzialność zostaje ograniczona do wartości spadku.

Gdzie uzyskać pierwszą informację prawną?

W każdej austriackiej kancelarii notarialnej pierwsza informacja prawna jest bezpłatna. Izby adwokackie oferują również bezpłatną wstępną rozmowę orientacyjną (Erste Anwaltliche Auskunft).

Praktyczne kroki

1. Ustal ostatnie miejsce zwykłego pobytu zmarłego oraz państwa, w których znajdował się majątek.
2. Sprawdź, czy istnieje testament lub inna dyspozycja na wypadek śmierci.
3. Zbierz akt zgonu, dokumenty dotyczące majątku, długów, rachunków i nieruchomości.
4. Skontaktuj się z właściwym Bezirksgericht lub wyznaczonym Gerichtskommissär.
5. Przed złożeniem Erbantrittserklärung ustal, czy spadek nie jest obciążony długami; w razie wątpliwości rozważ formę warunkową albo odrzucenie spadku.
6. Przy majątku w kilku państwach skonsultuj się z notariuszem lub adwokatem znającym sprawy transgraniczne.

Informacje mają charakter ogólny i nie zastępują indywidualnej porady prawnej. W konkretnej sprawie warto zwrócić się do notariusza lub adwokata.