Präteritum në gjermanisht: koha e shkuar tregimtare

Gjuha gjermane ka dy forma kryesore për kohën e shkuar: Perfekt dhe Präteritum. Perfekt përdoret më shpesh në bisedat e përditshme, ndërsa Präteritum është koha e shkuar tregimtare dhe përdoret kryesisht në gjuhën e shkruar.

Perfekt dhe Präteritum

• Perfekt – koha e shkuar e përdorur në gjuhën e folur: Ich habe gespielt. – Kam luajtur.
• Präteritum – përdoret në gjuhën e shkruar dhe në tregime: Ich spielte. – Luajta.

E rëndësishme:

• Në bisedat e përditshme përdoret zakonisht Perfekt.
• Präteritum gjendet kryesisht në romane, përralla, gazeta dhe njoftime zyrtare.
• Disa folje përdoren shpesh në Präteritum edhe në të folur: sein, haben, werden dhe foljet modale müssen, können, dürfen, sollen, wollen, mögen.

Kur përdoret Präteritum?

• Në përralla dhe tregime: Es war einmal ein König. – Na ishte njëherë një mbret.
• Në gazeta dhe lajme: Die Polizei meldete den Unfall. – Policia njoftoi për aksidentin.
• Në tekste zyrtare: Der Vertrag trat gestern in Kraft. – Kontrata hyri në fuqi dje.
• Me disa folje të zakonshme edhe në bisedë: Ich war müde. – Isha i lodhur. Er hatte Hunger. – Ai ishte i uritur. Wir mussten früh aufstehen. – Na duhej të ngriheshim herët.

Formimi i Präteritum: tri kategori foljesh

Foljet e dobëta (regelmäßige Verben)

Foljet e rregullta formohen sipas kësaj skeme: tema e foljes + -te + mbaresa e personit.

Shembull: machen – bëj

• ich machte
• du machtest
• er/sie/es machte
• wir machten
• ihr machtet
• sie/Sie machten

Gestern machte ich meine Hausaufgaben. – Dje bëra detyrat e shtëpisë.

Präteritum-i i foljeve të dobëta është plotësisht i rregullt dhe për këtë arsye më i lehtë për t’u mësuar.

Foljet e forta (unregelmäßige Verben)

Foljet e forta janë të parregullta. Shpesh ndryshojnë temën, për shembull zanoren, dhe format e tyre duhen mësuar veçmas. Në vetën e tretë njëjës nuk marrin mbaresën -te.

Shembull: gehen – shkoj

• ich ging
• du gingst
• er/sie/es ging
• wir gingen
• ihr gingt
• sie/Sie gingen

Wir gingen ins Kino. – Shkuam në kinema.

Shembuj të tjerë:

• kommen → kam
• sehen → sah
• finden → fand
• nehmen → nahm
• schreiben → schrieb

Foljet e përziera (Mischverben)

Foljet e përziera bashkojnë tipare të foljeve të forta dhe të dobëta:

• ndryshojnë temën, si foljet e forta;
• marrin mbaresën -te, si foljet e dobëta.

Shembuj:

• bringen → brachte
• denken → dachte
• kennen → kannte
• wissen → wusste

Er brachte das Buch zurück. – Ai e ktheu librin.

Ich wusste die Antwort. – E dija përgjigjen.

Lista e foljeve të përziera është e shkurtër, por format e tyre duhen mësuar veçmas.

Foljet më të rëndësishme në Präteritum

Këto folje përdoren shpesh edhe në gjuhën e folur:

• sein – ich war, du warst, er war, wir waren, ihr wart, sie waren. Ich war gestern zu Hause. – Dje isha në shtëpi.
• haben – ich hatte, du hattest, er hatte, wir hatten, ihr hattet, sie hatten. Wir hatten keine Zeit. – Nuk kishim kohë.
• werden – ich wurde, du wurdest, er wurde, wir wurden, ihr wurdet, sie wurden. Es wurde dunkel. – U errësua.

Shembuj fjalish

• Ich spielte den ganzen Nachmittag Fußball. – Luajta futboll gjithë pasditen.
• Der Schüler schrieb einen Aufsatz. – Nxënësi shkroi një hartim.
• Wir machten eine Reise nach Italien. – Bëmë një udhëtim në Itali.
• Er brachte seinen Freund mit. – Ai e solli me vete shokun e tij.
• Ich wusste nichts davon. – Nuk dija asgjë për këtë.
• Das Wetter war schön. – Moti ishte i bukur.
• Sie hatten Glück. – Ata patën fat.
• Es wurde kalt. – U bë ftohtë.

Mohimi

Mohimi në Präteritum funksionon njësoj si në kohët e tjera:

• nicht vendoset pas foljes ose në fund të fjalisë;
• kein vendoset para emrit.

• Ich spielte nicht im Garten. – Nuk luajta në kopsht.
• Er hatte keine Zeit. – Ai nuk kishte kohë.

Pyetjet

Në pyetjet në Präteritum, folja vendoset në fillim të fjalisë.

• Hattest du gestern Schule? – A kishe shkollë dje?
• War er krank? – A ishte ai i sëmurë?
• Schriebst du einen Brief? – A shkrove një letër?

Gabimet e zakonshme

1. Përdorimi i Präteritum në biseda kur kërkohet Perfekt
   • Forma Gestern ging ich ins Kino. është e saktë në gjuhën e shkruar, por mund të tingëllojë e pazakontë në bisedë.
   • Në bisedë përdoret më natyrshëm: Gestern bin ich ins Kino gegangen.
2. Formimi i gabuar i foljeve të forta
   • Gabim: Ich gehte nach Hause.
   • Saktë: Ich ging nach Hause.
3. Përzierja e formave të foljeve të përziera
   • Gabim: Ich bringte das Buch.
   • Saktë: Ich brachte das Buch.

Ushtrime me fjali

• Dje mësova. – Ich lernte gestern.
• Nxënësi shkroi një letër. – Der Schüler schrieb einen Brief.
• Nuk kisha para. – Ich hatte kein Geld.
• Ata shkuan në qytet. – Sie gingen in die Stadt.
• Qeni lehu. – Der Hund bellte.
• Isha i sëmurë. – Ich war krank.
• Nuk e dija përgjigjen. – Ich wusste die Antwort nicht.
• Ta solla librin në shtëpi. – Ich brachte das Buch nach Hause.

Përmbledhje

• Foljet e dobëta formojnë Präteritum me mbaresën -te.
• Foljet e forta janë të parregullta dhe shpesh ndryshojnë temën.
• Foljet e përziera kanë ndryshim të temës dhe mbaresën -te.
• Präteritum përdoret kryesisht në tekste të shkruara, ndërsa në biseda përdoret më shpesh Perfekt.
• sein, haben, werden dhe foljet modale përdoren shpesh në Präteritum edhe në gjuhën e folur.

Hapat praktikë

1. Mësoni fillimisht format e sein, haben dhe werden.
2. Praktikoni modelin e foljeve të dobëta, si machen.
3. Krijoni një listë me foljet e forta dhe të përziera më të përdorura.
4. Përdorni Präteritum kur shkruani tregime, raporte ose përmbledhje.
5. Në bisedat e përditshme, përdorni zakonisht Perfekt, përveç foljeve që përdoren natyrshëm në Präteritum.