Avusturya’da tüp bebek ve yardımcı üreme: 2026 kuralları
Avusturya’da yapay döllenme ve diğer tıbbi destekli üreme yöntemleri (medizinisch unterstützte Fortpflanzung) sıkı yasal kurallara tabidir. Bu kurallar, işlemi kimin ve nerede yapabileceğini, işlem öncesi tıbbi bilgilendirmeyi, donor sperm veya yumurta kullanımını ve embriyoya genetik inceleme uygulanmasını düzenler.
Hangi yasa yardımcı üremeyi düzenler?
Konuyla ilgili temel yasa, üreme tıbbı yasası olan Fortpflanzungsmedizingesetz (FMedG)’dir. FMedG; tedaviyi uygulayabilecek uzmanları, önceden verilmesi gereken bilgileri, sperm ve yumurta donorluğunu ve embriyonun genetik olarak incelenebileceği durumları belirler.
Tedaviyi kim ve nerede yapabilir?
İşlem, yalnızca bağımsız muayenehane açma yetkisine sahip kadın hastalıkları ve doğum uzmanı (Facharzt für Frauenheilkunde und Geburtshilfe) tarafından, bu amaçla özel olarak yetkilendirilmiş bir hastanede (Krankenanstalt) yapılabilir.
Bir istisna vardır: Sperm, kadının üreme organlarına doğrudan yerleştiriliyorsa (inseminasyon), işlem uzmanın muayenehanesinde (Ordination) de yapılabilir. Bunun için eşin, kayıtlı partnerin veya birlikte yaşanan partnerin spermi kullanılmalıdır.
Yönteme göre işlem yeri
- Partner spermiyle inseminasyon: Yetkilendirilmiş bir hastanede veya kadın hastalıkları ve doğum uzmanının Ordination’ında yapılabilir.
- Diğer yöntemler, örneğin tüp bebek: Yalnızca yetkilendirilmiş bir hastanede yapılabilir.
- Donor spermi veya donor yumurtası: Yalnızca bu işlem için yetkilendirilmiş bir hastanede kullanılabilir.
Doktor hangi bilgileri ne zaman vermelidir?
İşlemden önce zorunlu tıbbi bilgilendirme ve danışmanlık (ärztliche Aufklärung und Beratung) yapılmalıdır. Bu görüşme, işlemden en az 14 gün önce ve herkesin anlayabileceği bir dille gerçekleştirilmelidir. Yasal olarak bu bilgilendirmeden feragat edilemez.
Doktorun özellikle şu konuları açıklaması gerekir:
- Kısırlığın olası nedenleri,
- Yöntem, başarı ihtimali, belirsizlikleri ve anlamı,
- Kadın ve çocuk açısından olası sonuçlar ve tehlikeler,
- Kullanılan ilaçlar ve tıbbi cihazlar ile bunların yan etkileri,
- Rahatsızlıklar, komplikasyonlar, olası sonraki tedaviler ve özellikle doğurganlık üzerindeki geç etkiler,
- Beklenen sonraki masraflar da dahil olmak üzere maliyetler.
Doktor ayrıca psikolojik danışmanlık veya psikoterapi desteği önermeli ve bağımsız bir danışmanlık kuruluşuna başvurulabileceğini bildirmelidir. Donor yardımıyla dünyaya gelecek bir çocuk söz konusuysa danışmanlık, özellikle ebeveynleri ve çocuğu bekleyen zorluklara odaklanır.
Donor spermi ve yumurtası için kurallar
Avusturya’da üçüncü bir kişinin yumurtasının kullanılmasına 2015 yılından beri izin verilmektedir. Daha önce sperm donorluğu da düzenlenmişti. Donorlar için temel kurallar şöyledir:
- Asgari yaş: Sperm donorunda da yumurta donorunda da 18 yaş.
- Yumurta alma yaşı: Donor yumurtası, donorun 30. doğum gününden önce alınabilir.
- Sperm donorunda üst yaş sınırı: Verilen kurallarda bir üst yaş sınırı belirtilmemiştir.
- Hastane sınırı: Donor her zaman yalnızca aynı hastaneye bağış yapabilir.
Donor, adı ve doğum yeri gibi belirli kişisel bilgilerini işlemi yapan hastaneye vermelidir. Hastane bu bilgileri kaydeder. Kullanım ve bilgilerin açıklanması için donorun yazılı ve şahsen onay vermesi gerekir; temsilci aracılığıyla onay verilemez. Donorun karar verme ehliyetine sahip olması da şarttır.
Onay, özel bir şekle bağlı olmadan sözlü veya yazılı olarak geri çekilebilir. Ancak bu, sperm kadının üreme organlarına yerleştirilmeden veya yumurta döllenmeden önce yapılmalıdır. Donor daha sonra karar verme ehliyetini kaybetse bile daha önce yapılmış geri çekme geçerliliğini korur.
Donorun kimliği kim tarafından öğrenilebilir?
Hastanenin tuttuğu donor kayıtlarına şu kişiler erişebilir:
- Donor yardımıyla dünyaya gelen çocuk, 14 yaşından itibaren kendi talebiyle.
- Çocuğun yasal temsilcisi, örneğin annesi veya babası; ancak yalnızca çocuğun yararı için ve tıbben gerekçelendirilmiş istisnai bir durumda.
- Görevlerini yerine getirebilmeleri için bu bilgilere mutlaka ihtiyaç duyan mahkemeler ve makamlar.
Özel tarih kuralı: Çocuk, 24 Şubat 2015’ten önce donor spermiyle dünyaya geldiyse, yasal temsilcinin kayıtlara erişebilmesi için vesayet mahkemesi izni (pflegschaftsgerichtlich izin) gerekir. Bu tarihte veya daha sonra döllenen çocuklar için bu izin artık gerekli değildir.
Embriyo transferi öncesi genetik inceleme (PID)
Embriyo transferi öncesi genetik tanı (Präimplantationsdiagnostik, PID) Avusturya’da 2015 yılından beri belirli koşullarda izinlidir. Bu yöntemde, tüp bebek tedavisiyle (In-vitro-Fertilisation) oluşturulan embriyo rahme yerleştirilmeden önce incelenir. Amaç, özellikle kalıtsal hastalıkları ve kromozom bozukluklarını belirlemektir.
PID yalnızca aşağıdaki durumlardan biri varsa uygulanabilir:
- En az üç embriyo transferinden sonra gebelik oluşmamış ve nedenin büyük olasılıkla genetik olduğu düşünülüyorsa,
- Genetik bir nedene bağlı olma ihtimali yüksek, tıbben doğrulanmış en az üç kendiliğinden düşük veya ölü doğum yaşanmışsa,
- Ebeveynlerden birinin genetik özelliği nedeniyle düşük, ölü doğum veya ağır kalıtsal hastalık riski ciddi düzeydeyse.
İnceleme yalnızca bu konuda yetkilendirilmiş bir kurumda ve bir insan genetiği uzmanı veya yetkili uzman doktorun danışmanlığından sonra yapılabilir. Ayrıca daha az müdahaleci bir yöntem yeterli değilse PID uygulanır. Çocuğun cinsiyeti yalnızca ağır ve cinsiyete bağlı bir kalıtsal hastalık riski varsa belirlenebilir.
Sık sorulan sorular
Avusturya’da donor yumurtasıyla çocuk sahibi olunabilir mi?
Evet. Bu uygulamaya 2015 yılından beri izin verilmektedir; ancak yalnızca özel olarak yetkilendirilmiş bir hastanede yapılabilir.
İşlem için acelem varsa 14 günlük bilgilendirmeden vazgeçebilir miyim?
Hayır. Tıbbi bilgilendirmeden yasal olarak vazgeçilemez ve bu bilgilendirme işlemden en az 14 gün önce yapılmalıdır.
Donor tamamen anonim kalır mı?
Hayır. Donorun bilgileri hastane tarafından kaydedilir ve donor yardımıyla dünyaya gelen çocuk 14 yaşından itibaren bu bilgilerin açıklanmasını isteyebilir.
Genetik incelemeyle çocuğun cinsiyeti öğrenilebilir mi?
Yalnızca ağır ve cinsiyete bağlı bir kalıtsal hastalık açısından ciddi risk bulunması halinde cinsiyet belirlenebilir.
İzlenecek pratik adımlar
- Bir kadın hastalıkları ve doğum uzmanına (Facharzt für Frauenheilkunde und Geburtshilfe) başvurarak uygun yöntem ve yetkili kurum hakkında bilgi alın.
- İşlemin yetkilendirilmiş bir Krankenanstalt’ta yapılıp yapılmadığını kontrol edin. Yalnızca partner spermiyle inseminasyon için Ordination istisnasının geçerli olabileceğini unutmayın.
- Zorunlu ärztliche Aufklärung und Beratung görüşmesini işlemden en az 14 gün önce planlayın.
- Başarı ihtimali, riskler, takip tedavileri ve toplam maliyetler hakkında yazılı bilgi isteyin; psikolojik danışmanlık seçeneğini değerlendirin.
- Donor kullanımı veya PID düşünülüyorsa, donor kayıtları, çocuğun bilgi edinme hakkı ve genetik danışmanlıkla ilgili koşulları önceden netleştirin.
Bu bilgiler genel bilgilendirme amaçlıdır ve tıbbi veya hukuki danışmanlığın yerine geçmez. Kaynak: oesterreich.gv.at.